Kaplumbağa Beslemek Yasak mı? Hangi Türler Serbest?

Türkiye'de kaplumbağa beslemek kendi başına yasak değil; yasal olmayan, kaplumbağanın nereden geldiği. Doğadan izinsiz toplanmış, ticareti uluslararası sözleşmelerle yasaklanmış ya da yasal yoldan edinildiği belgelenemeyen bir kaplumbağayı bulundurmak, satmak ve satın almak mevzuata aykırı. Belgeli bir kaynaktan alınan ve koşulları sağlanan bir kaplumbağa ise evde bakılabiliyor.

Soru genellikle iki yerden geliyor: bahçede ya da tarlada rastlanan bir tosbağayı eve almak isteyenler ve pet shoptaki küçük su kaplumbağalarına bakanlar. Aşağıda 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu'nun ve av ve yaban hayvanlarının bulundurulmasını düzenleyen yönetmeliğin ilgili hükümlerini, Türkiye'de yapılmış iki hakemli çalışmayla birlikte topladık.

Durum	Kısa cevap
Doğada bulunan tosbağayı eve almak	Yasal edinme belgesi olmadığı için uygun değil
Ticareti sözleşmeyle yasak türü almak	Yasak; satılamaz, satın alınamaz, nakledilemez
Pet shoptan belgeli kaplumbağa almak	Mümkün; satıcının ayrıca izni olmalı
Hobi olarak birden çok sürüngen	Yavrular dâhil en çok 25 birey
Kaplumbağayı gölete bırakmak	Ev hayvanını terk etmek yasak

Kanun kaplumbağayı nereye koyuyor?

Av ve yaban hayvanlarının bulundurulmasını, üretimini ve ticaretini düzenleyen yönetmelik, yaban hayvanını Bakanlıkça belirlenen bütün memeliler, kuşlar ve sürüngenler olarak tanımlıyor. Aynı yönetmelikte ev ve süs hayvanı tanımı da kedi, köpek, kuş, balık ve kemirgenlerin yanında sürüngenleri sayıyor. Kaplumbağa bir sürüngen olduğu için iki tanımın kesiştiği yerde duruyor.

Belirleyici kural 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu'nun 18. maddesinde. Buna göre taraf olunan uluslararası sözleşmelerle ticareti yasaklanan yerli ve yabancı yaban hayvanları, canlı ya da cansız olarak satılamıyor, satın alınamıyor, nakledilemiyor; ithalatı ve ihracatı yapılamıyor. Kanunun 26. maddesi bu yasağa uymayanlar için idari para cezası öngörüyor.

İncelediğimiz kanun ve yönetmelik, evde beslenebilecek kaplumbağa türlerini tek tek sayan bir "serbest türler" listesi içermiyor. Ölçü türün adından çok hayvanın nasıl edinildiği: ticareti yasak olmayan bir türden, yasal yoldan alınmış ve belgesi olan bir birey.

Doğada bulunan tosbağayı eve almak olur mu?

Anadolu'da en sık rastlanan kara kaplumbağası, halk arasında tosbağa denen Testudo graeca. Manisa Celal Bayar Üniversitesi'nden araştırmacıların 2026'da yayımladığı çalışma, bu türün IUCN Kırmızı Listesi'nde "Hassas" (Vulnerable) kategorisinde olduğunu ve CITES Ek II ile koruma altında bulunduğunu belirtiyor.

Kanunun 4. maddesine göre koruma altına alınan yaban hayvanları avlanamıyor; yaban hayvanları üreme dönemlerinde rahatsız edilemiyor, yavruları ve yumurtaları toplanamıyor. Yönetmelik de hobi amaçlı bulundurma belgesini, il şube müdürlüğünün yerinde inceleme yapıp hayvanın yasal yollarla elde edildiğine kanaat getirmesinden sonra düzenliyor. Doğadan izinsiz alınmış bir tosbağa bu koşulu sağlamıyor.

Aynı kural deniz kaplumbağaları için de geçerli. Kumsalda yuvadan çıkan yavruları ya da yumurtaları toplamak, yaban hayvanlarının yavru ve yumurtalarının toplanamayacağını söyleyen 4. maddeye aykırı. Yaralı bir deniz kaplumbağası görüldüğünde yerinden almak yerine yetkililere haber verilmesi önerilir.

Aynı çalışma, Kastamonu'daki tarihî bir çarşıda tutulan 42 tosbağayı inceledi. Hayvanların bulunduğu 70 metrekarelik alanın taşıyabileceği sayının yaklaşık dört katı kalabalık olduğu, hayvanların zamanlarının yüzde 32'sini stres belirtisi sayılan tekrarlayan volta davranışıyla geçirdiği görüldü. Araştırmacılar tekdüze beslenmenin kemik metabolizmasıyla ilgili refah risklerine dikkat çekiyor. Yani "iyi bakılan" bir yerde bile tosbağanın ihtiyaçlarını karşılamak kolay değil.

Pet shoptan kaplumbağa almak

Yönetmeliğin 59. maddesine göre ev ve süs hayvanı satan bir işletme, av ve yaban hayvanı bulundurmak ve satmak istiyorsa il şube müdürlüğünden ayrıca izin almak zorunda. Belgeleri uygun bulunan işletmeye "Av ve Yaban Hayvanı Bulundurma ve Satış Ruhsatı" düzenleniyor ve satılan hayvanların Latince adı süs hayvanı satış yeri kayıt defterine yazılıyor.

Alıcı açısından önemli olan belgeler yönetmeliğin 46. maddesinde sayılıyor: yabancı türlerin yasal yollarla elde edildiğine dair proforma fatura ya da fatura, tür sözleşme ek listelerinde yer alıyorsa CITES belgeleri ve resmî veteriner hekimden onaylı veteriner sağlık raporu. Belgesiz bir satış, ileride bulundurma belgesi istendiğinde sorun çıkarabilir. Pet shopların kedi ve köpek satışındaki kurallarını kedi köpek satışı yazımızda anlattık.

Hobi olarak kaç kaplumbağa beslenebilir?

Yönetmeliğin 45. maddesi hobi olarak av ve yaban hayvanı barındırmayı tanımlıyor: yürürlükteki mevzuata ve uluslararası sözleşmelere uygun olmak, ticaretini yapmamak ve kazanç elde etmemek kaydıyla, saldırgan, zararlı ve zehirli türler hariç sürüngenlerden yavrular dâhil 25 bireyi geçmeyen sayıda hayvan. Daha fazlası ancak hayvanat bahçeleri mevzuatına göre kuruluş yapılarak barındırılabiliyor.

• Başvuru: Başvuru dilekçesi (Ek-1/C) ve tür listesi formu (Ek-5) ile il şube müdürlüğüne yapılır
• Belgeler: Uygundur yazısından sonra 30 gün içinde fatura, varsa CITES belgesi ve sağlık raporu tamamlanır
• Bulundurma belgesi: Her türün tüm bireyleri için bir belge düzenlenir
• Bildirim: Doğan, çalınan, kaybolan ve ölen bireyler aynı gün il şube müdürlüğüne bildirilir
• Devir: İl şube müdürlüğü talep etmezse sürüngenlerde yılda 5 bireye kadar hibe ya da satış yapılabilir

Yönetmelik bakım koşullarını da sahibine yüklüyor: türün biyolojik özelliklerine göre asgari yaşama ortamı sağlanması ve hayvanın kaçmaması için tüm tedbirlerin alınması gerekiyor. Kaçan bir hayvanın yakalanma masrafları ve insanlara, doğaya, diğer hayvanlara vereceği zararlar sahibine ait. Elinizdeki türün bu kapsama girip girmediğini il şube müdürlüğüne sormak en sağlam yol.

Su kaplumbağasını doğaya bırakmak neden sorun?

Pet shoplarda sık görülen kırmızı yanaklı su kaplumbağası (Trachemys scripta elegans) Türkiye'nin yerli türü değil. Manisa Celal Bayar Üniversitesi'nden iki araştırmacının 2026 tarihli çalışması, Manisa'daki bir sulak alanda bu türün istilacı bir popülasyonunu inceledi. Hayvanların vücut sıcaklıklarını tercih ettikleri aralıkta tutmada çok başarılı olduğu, bunun da yerli türlere karşı rekabet avantajı sağladığı sonucuna varıldı.

Hukuki yönü de açık. 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ev hayvanını, özel ilgi ve refakat amacıyla muhafaza edilen, bakımı ve sorumluluğu sahiplerince üstlenilen her türlü hayvan olarak tanımlıyor ve kanunun 14. maddesi ev hayvanını terk etmeyi yasaklıyor. Cezanın ayrıntısı hayvan terk etme cezası yazımızda.

Kaplumbağa ve Salmonella: hijyen neden önemli?

Hannover Veteriner Hekimliği Üniversitesi'nin de yer aldığı 2023 tarihli derlemeye göre Salmonella, sürüngenlerin normal bağırsak florasının bir parçası sayılıyor. Sağlıklı hayvanlarda yapılan çalışmalarda Salmonella kara kaplumbağalarının yüzde 34,2'sinde, su kaplumbağalarının yüzde 18,6'sında saptanmış. Esaret altındaki sürüngenlerin doğadakilere göre Salmonella saçma olasılığı anlamlı olarak daha yüksek bulunmuş.

İnsanlarda görülen sporadik Salmonella vakalarının tahminen yüzde 6'sı sürüngenlerle doğrudan ya da dolaylı temasa bağlanıyor ve risk özellikle çocuklar için ciddi. Sürüngen kaynaklı vakaların en büyük payı, yüzde 35,3 ile kaplumbağa temasıyla ilişkili. Derleme, korunmada en çok eğitime ve hijyene dayanan yöntemlerin işe yaradığını belirtiyor.

Kaplumbağa almadan önce neye bakılmalı?

• Türün Latince adı ve yerli mi yabancı mı olduğu
• Satıcının av ve yaban hayvanı satış ruhsatı
• Fatura ve tür CITES listesindeyse CITES belgesi
• Resmî veteriner hekim onaylı sağlık raporu
• Türün ihtiyacına uygun yaşam alanı kurulup kurulamayacağı
• Uzun yıllar bakım sorumluluğunun üstlenilip üstlenilemeyeceği

Sürüngenlerle çalışan bir hekim bulmak her ilde kolay olmayabilir. Hayvanı almadan önce ulaşılabilecek bir klinik belirlemek için veteriner kliniği seçimi yazımızdaki ölçütlere bakılabilir.