Evcil Hayvan Ölünce Ne Yapılır? Gömme ve Kremasyon

Evcil hayvanınız öldüğünde önce veteriner hekiminizle ya da belediyenizle hayvanın nasıl gömüleceğini veya yakılacağını konuşmanız, ardından kayıtlı bir kedi ya da köpekse ölümü 30 gün içinde il veya ilçe tarım ve orman müdürlüğüne bildirip pasaportu teslim etmeniz gerekiyor. Türkiye'deki mevzuat ölen ev hayvanını sıradan bir atık saymıyor: yakılarak imha ediliyor ya da Bakanlığın tanıdığı istisnayla gömülüyor. Belediyelerin görevleri arasında da ölen ev hayvanlarını usulüne uygun bertaraf etmek ya da kireçle gömmek yer alıyor.

Bu yazıda ilk saatlerde nelerin konuşulması gerektiğini, mevzuatın gömme ve yakma hakkında ne söylediğini, PetVet kaydının nasıl kapatıldığını, klinikte ötanazi uygulandığında sorumluluğun kimde olduğunu ve hem sahibin hem evdeki diğer hayvanların yaşadığı yası araştırmaların ışığında anlatıyoruz.

Seçenek	Kim üstlenir?	Bilinmesi gereken
Klinik aracılığıyla bertaraf	Veteriner kliniği	Ötanazi uygulandıysa bertaraf yükümlülüğü işlemi yapan kişide
Belediyeye başvurmak	Yerel yönetim	Yönetmelik belediyelere ölen ev hayvanlarını bertaraf etme ya da kireçle gömme görevi veriyor
Gömmek	Sahip ya da belediye	Ölmüş pet hayvanlarının gömülmesi istisna olarak izinli; yer için belediyeye danışmak önerilir
Kremasyon (yakma)	Yetkili tesis	Bu tür materyalin olağan imha yolu yakmak
Kaydı kapatmak	Sahip	30 gün içinde il veya ilçe müdürlüğüne bildirim, pasaport teslimi

İlk saatlerde neler konuşulmalı?

Hayvan evde öldüyse ilk arama genellikle onu tanıyan veteriner hekimedir. Klinik hem ölümün doğrulanması hem de sonrasında hangi seçeneklerin bulunduğu konusunda yol gösterebilir. Kliniğe giderken hayvanın nasıl taşınacağını da önceden sormak önerilir.

Ölüm ani olduysa, nedeni bilinmiyorsa ya da zehirlenme veya bulaşıcı bir hastalık şüphesi varsa, hayvanı gömmeden önce veteriner hekime danışmak gerekiyor. Ölümün nedenini tahmin etmek bu yazının konusu değil; bu değerlendirme yalnızca veteriner hekimin yapabileceği bir iş. Evde başka hayvanlar ya da çocuklar varsa onlar için de sakin bir ortam hazırlamak işi kolaylaştırır.

Mevzuat ölen evcil hayvan için ne diyor?

Ölen hayvanlar İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği'nin kapsamına giriyor. Yönetmelik, çiftlik ve yabani hayvanlar dışındaki pet hayvanlarını, sirk ve hayvanat bahçesi hayvanlarıyla birlikte kategori I materyal sayıyor. Kategori I materyal için öngörülen ilk yol yakılarak imha.

Aynı yönetmeliğin 14. maddesi bu kurala istisna getiriyor: Bakanlık, genel imha hükümlerine istisna olarak ölmüş pet hayvanlarının gömülerek imhasına izin veriyor. Yani evcil hayvanın gömülmesi mevzuatta tanınmış bir seçenek.

2024 tarihli Hayvanların Korunması Hakkında Uygulama Yönetmeliği ise belediyelere açık bir görev veriyor. Yönetmeliğin 7. maddesine göre yerel yönetimler, ev hayvanları ile hayvan bakımevlerinde ölen hayvanları 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ilgili mevzuat çerçevesinde bertaraf etmek ya da usulüne uygun olarak kireç ile gömmekle yükümlü. Bu nedenle nereye başvuracağını bilemeyen sahip için belediye doğal bir adres.

Gömmek: nereye ve nasıl?

Yönetmelik gömmeye izin veriyor ama bunun nerede ve hangi koşulda yapılacağını sahipler için ayrıntılı tarif etmiyor. Uygulama bir belediyeden diğerine değişebiliyor; bu yüzden gömmeye karar vermeden önce belediyenin veteriner işleri birimine, hayvan mezarlığı ya da gömme hizmeti olup olmadığını sormak önerilir.

Mevzuatın "usulüne uygun" gömmeden ne anladığına dair bir ipucu, bakımevleriyle ilgili maddede bulunuyor: bakımevinde ölen sahipsiz hayvanlar diğerlerinden ayrılıyor, yerel yönetimce belirlenmiş yerde açılmış derin çukurlara kireç ile gömülüyor ve üzeri toprakla kapatılıyor. Yani yer seçimi kişisel bir karardan çok yerel yönetimin belirlediği bir konu olarak görülüyor.

Apartman ya da site bahçesi çoğu zaman ortak alan olduğu için yönetimle konuşmadan bu alana gömmek komşuluk sorunlarına yol açabilir. Ortak alan kullanımına dair kuralları apartmanda kedi ve köpek beslemek yazısında anlattık.

Kremasyon (yakma) nasıl işliyor?

Yakma, mevzuatın kategori I materyal için öngördüğü olağan imha yolu. Pek çok sahip için kremasyonun anlamı ise farklı: hayvanın küllerini saklayabilmek ya da gömme için uygun bir yer bulamadığında saygın bir seçenek.

Bu hizmet için veteriner kliniğine ve belediyeye danışmak önerilir. Hizmeti verecek işletmeye birkaç soru sormak gerekiyor:

• Tesisin bu iş için izni ya da onayı var mı?
• Hayvan tek başına mı, başka hayvanlarla birlikte mi yakılıyor?
• Küller sahibine geri veriliyor mu, nasıl teslim ediliyor?
• Hayvanın klinikten ya da evden alınması hizmete dahil mi?

PetVet kaydı ve pasaport: 30 gün içinde bildirim

Kimliklendirilmiş kedi ve köpekler Bakanlığın veri sisteminde kayıtlı. Tarım ve Orman Bakanlığı Eskişehir İl Müdürlüğü'nün kamuoyu bilgilendirmesine göre sahipli ev hayvanlarının ölümü hâlinde 30 gün içinde il veya ilçe tarım ve orman müdürlüklerine bildirilmesi ve hayvanın pasaportu teslim edilerek sistemden düşülmesi gerekiyor.

Bu adım ihmal edilirse hayvan sistemde sahipli ve hayatta görünmeye devam eder. Kaydın nasıl tutulduğunu PetVet kaydı, belgenin kendisini evcil hayvan pasaportu ve kimliklendirmenin temelini mikroçip nedir yazılarında bulabilirsiniz.

Klinikte ötanazi uygulandığında sorumluluk kimde?

Ötanazi bir hekimlik kararıdır ve ancak veteriner hekimle konuşularak verilir; hangi durumda gündeme geldiğini bu yazıda tartışmıyoruz. Uygulama Yönetmeliği'ne göre ötanazi veteriner hekim tarafından uygun görülen bir yöntemle yapılıyor ve etkisi kontrol edilemeyen zehirli madde kullanımı gibi yöntemler açıkça yasak.

Sonrası için de yönetmelik net: ötanazi işleminden sorumlu kişi, hayvanın kesin olarak öldüğünden emin olduktan sonra ölüsünü usulüne uygun olarak bertaraf etmekle yükümlü. Ölen ya da ötanazi uygulanan hayvanlar 5996 sayılı Kanun veya 2872 sayılı Kanun çerçevesinde bertaraf ediliyor. Sahibin gömme ya da yakma tercihi varsa bunu önceden klinikle konuşması önerilir.

Yas tutmak normal mi?

Evet, ve araştırmalar bunu ciddiye almak gerektiğini gösteriyor. İzmir Ekonomi Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nden araştırmacıların Türkiye'de yaptığı çalışmaya son bir yıl içinde evcil hayvanını kaybetmiş 210 yetişkin katıldı. Hayvana bağlılık, yasın şiddetini en güçlü yordayan etken çıktı. Duygularını bastırmak zorunda kaldığını hisseden katılımcılar daha fazla sıkıntı yaşadı.

Araştırmacılar evcil hayvan kaybının çoğu zaman toplumca tanınmayan ve desteklenmeyen bir yas olarak görüldüğünü vurguluyor. Yani "sadece bir hayvandı" sözü, yası hafifletmiyor; tersine kişinin yükünü artırabiliyor.

Colorado State Üniversitesi Veteriner Fakültesi'nden Lori Kogan ve ekibinin 4.902 sahiple yaptığı çalışmada beklenmedik ölüm, doğal ya da beklenen ölüme göre daha şiddetli yas ve depresyonla ilişkili bulundu. Hayvanı "en iyi arkadaş" yerine "partner" ya da "ruh eşi" olarak tanımlayanlarda da sonuçlar daha ağırdı. Ölüm anında hayvanın yanında bulunmak ise ölçülen sonuçların hiçbiriyle ilişkili çıkmadı; yanında olamadığı için kendini suçlayan sahipler için bu önemli bir bulgu.

Evdeki diğer hayvanlar da etkilenebilir

İtalya'da aralarında Milano Üniversitesi Veteriner Fakültesi'nin de bulunduğu bir ekibin yürüttüğü çalışmada, en az iki köpeği olan ve bunlardan birini kaybeden 426 sahip anket doldurdu. Sahiplerin anlattığına göre geride kalan köpekte oyun, uyku ve yeme alışkanlıklarında ve korku düzeyinde değişiklikler görüldü.

Bu değişiklikleri en çok iki köpek arasındaki dostça ya da ebeveyn ilişkisi, yemeği paylaşmaları ve sahibin kendi yası ile öfkesi yordadı. İki köpeğin birlikte geçirdiği sürenin ise etkisi bulunmadı. Geride kalan hayvanın davranışındaki değişiklik uzun sürerse ya da yemeyi bırakırsa veteriner hekime danışmak gerekiyor; kedilerde iştahsızlık için kedim yemek yemiyor yazısına bakabilirsiniz.